سبک زندگی

خواص درمانی خرما ازديدگاه منابع اسلامی و طب سنتی و نوين

به گزارش مجله خبری بوعلی ؛ خرما از جمله گياهانی است است كـه دارای ارزش غذايی فراوانی بوده و در رژيم غذايی مورد استفاده بشر قرار میگيرد. اين ميوه برای مسلمانان دارای اهميت مذهبی بوده و نـام آن چندين مرتبه در قرآن آمـده است.

حداقل 5000 سال از كشت خرما در كشـورهای شـمال آفريقا و خاورميانه می گذرد. به دليل تاريخچه طولانی و توزيع وسيع آن، منشا اوليه آن مشخص نيست؛ امـا احتمـالا از قسمت جنوبی عراق و يا غرب هند منشـاء گرفتـه اسـت. كشت خرما در كشورهای عربـی، شـمال افريقـا و شـرق ميانه گسترش يافته و يكـی ازمنـابع اصـلی درآمد بـرای كشورهای توليد كننده می باشد. درخت خرما بيش از دويست سال عمر می كند و اجزای آن فوائـد بسـياری دارد و ذکر درخت نخـل بـه جـای ميـوه آن ممكــن اسـت موئد ايـن مطلب باشد. قسمت های مختلف خرما شامل: ميوه، برگ، گل، دانه و صمغ می باشد كه هربخش دارای منبع مهمی ازتركيبات موثری می باشد.

اين گياهان مقـادير زيـادی از تركيبات آنتی اكسـيدان نظيـرتركيبات فنلی و ويتـامين هـا را دارا هستند كـه بسـياری از ايـن تركيبـات دارای اثـرات ضـد التهابی، ضد آترواسكلروز و ضد توموری می باشند كـه نقش مهمی در پيشگيري از بيماريها ايفا مي كند. به دليل ارزش غذايی خرما و اشارات متعدد قرآن و روايات اسلامی بـه اهميـت درمـانی آن و كاربردهـای متعدد ميوه، هسته و برگ خرما در طب سنتی ، اين مقاله به بررسی خواص و ارزش غذايی آن در سلامت و بيماری می پردازد.

خرما در قرآن

قرآن كريم در راستای اهداف هدايت بشـری از شيوه های مختلف از جمله اشاره های علمی استفاده كرده است. خرما از جمله ميوه هایی است كه در قرآن كريم بـه آن تاكيد فراوانی شده و حدود بيست بار از درخـت خرما و نخل در سوره های بقـره، كهـف، طـه، مومنـون، شعراء، يس، قمر، رحمان، حاقه، عبس، اسـرا، انعـام، رعد، نحل و مريم به صراحت نام برده شده اسـت. شـايد اين گونه به نظر برسد كـه دليـل تاكيد بـه خاطر وجود نخل در سرزمين نزول قرآن بوده است ولى بـا توجه بـه جهانى و جاودان بودن قرآن و عمق تعبيراتش روشن مى شود كه اين تاكيد تنها نمی تواند به صورت ظاهری باشد و به تحقيق، حكمت بيشتری در آن نهفته است كه تنها بــا تــدبر و افزايش شناخت بشــر ممكن است راز آن مشخص گردد.

قرآن كريم بارها براي اثبات حقانيت پيامبر اسلام نزد مشركان مكه و همچنين اعجاز خـود بـه آيات متعددی اشاره دارد. آيات 90 و 91 سوره اسرا می فرمايد “ما هرگز به تو ايمان نمی آوريم، مگر آن كه برای ما چشـمه ای از زمين جاریسازی” و يا “برای تو باغی از خرما و انگـور باشد كه از ميان آنها نهرها جاري كنی” و يا در آيه 19 سوره مومنون “پس برای شما بـه وسيله آن (بـاران) باغ هايی از خرما و انگور پديدار كرديم كه در آنها بـرای شما ميوه هايی فراوان است و از آنها می خوريد”. آيات قرآنی كه با رويكرد پزشكی می باشـد، بـه استفاده گياهان و روش های طب اسلامی اشـاره دارد.

سوره مریم در قرآن

از جمله سوره هايی كه در قرآن كريم به خرما اشاره شده، سوره مريم است كه از سوره های مكی می باشـد. بخشـي از اين سوره در رابطه با مسائل مربوط به قيامت و رستاخيز بوده و قسمت عمده آن را سرگذشـت حضـرت مـريم و پيامبران الهی تشكيل می دهد. در آيه 25 سـوره مـريم مي خوانيم “و هزي اليـك بجـذع النخلـة تسـاقط عليـك رطبا جنياً”. تكانی به اين درخت نخـل بـده تـا رطب تازه بر تو فرو ريزد. برخی مفسران شان نزول آيه فوق را مفيد بودن خرما در زمان بارداری می دانند. مـواد معـدنی خرما به خصوص آهن، از طريق شير برای كودك مفيد بوده و منجر به نقاهت پس از زايمان می گردد و چون پس از زايمان، آب بدن مادر تا حدودی كم می شـود، خرما جاذب رطوبت بـوده و اگـر همـراه بـا آب خـورده شود، برای جبران آن مفيد است.

خرما در احاديث و روايات

روايات متعددی در مورد خواص خرما توسط ائمـه معصوم آمده كه به برخی از آن ها اشاره می شود:

اميرالمؤمنين(ع) ميفرمايد: “نزد رسول خدا (ص) بوديم، طايفه عبدالقيس وارد شدند، بـرآن حضـرت سـلام كردند و نزدش يك ظرف خرما گذاشـتند. آن حضـرت فرمود: صدقه است يا هديه؟ گفتند: هديه. فرمـود: كـدام خرما از خرمای شماست؟ گفتند: برنـی. فرمـود: در ايـن خرماي شما 9 خاصيت است كه جبرئيل بر من خبر داد: بوی بد دهان را پاك می كند، معده را تميز می كند، غـذا را هضم می كند، بر قوت گوش و چشم می افزايد، قـوای جنسی را تقويت می كند، شيطان را فلج می كند، به خـدا نزديك و از شيطان دور می سازد.

با توجه به اين كه خرما حـاوی مـواد قنـدی بـوده كـه انـرژی زا می باشـد، لـذا می توانـد در پيشـگيری از ضـعف جسـمانی حـين زايمـان مفيـد باشـد. در حديث ديگری پيامبر اكرم مي فرماينـد: بـه زنـان خـود در دوره نزديك زايمان خرما بدهيد زيرا هر كس كـه در ايـن دوران غذايش خرما باشد، فرزندش بردبار زاده خواهد شد. خوراك حضرت مريم هنگامی كه عيسی را به دنيا آورد، همين بود. در حالي كه اگر خدا غذايی بهتر از خرما براي او سراغ داشت همان را به وی می خوراند.

امـام بـاقر(ع) نيـزدر روايتـی مـی فرماينـد: زن ها در هيچ چيز مانند خرما شـفا نمی طلبنـد، چون خدا به مريم در موقع نفاس خرما داد.

خرما - قرآن - احادیث و روایات - طب اسلامی 
خرما – قرآن – احادیث و روایات – طب اسلامی

خرما در طب سنتی – ايرانی

خرما همانند انگور دارای انــواع فراوانی است. بهترين نوع آن خرمای رسيده شيرين با پوسـت نـازك و پرگوشت می باشد. در كتاب های طب ايرانی مراحل رسيدن خرما را از ابتدا، هفت مرتبه ذكركرده و هر مرتبه را به نامی موسوم نموده اند كه به ترتيب عبارتنـد از طلـع (بهار خرما)، بلح (غوره سبز ترش)، خلال (غوره مايل به زرد تـرش)، بسـر (غـوره زرد مايـل بـه شـيرين)، قسـب (خرمـاي نـارس)، رطب (خرمـاي رسـيده تـازه) و تمـر (خرماي خشك). هر يك از مراتب هفت گانـه متناسـب با طبيعت خود، دارای خواص و عملكرد ويـژه ای اسـت كه در اين قسمت بـه خـواص رطب و تمـر اشـاره شـده است.

عملکرد و خواص خرما

طبيعت رطب گرم و تر و طبيعت تمر، گرم و خشك است. مهـم تـرين عملكرد و خواصی كـه در كتاب های طب ايرانی برای خرما بيان شـده اسـت شـامل موارد زيراست:

  1. بهترين زمان خوردن آن فصول سرد سال است.
  2. غنی از مواد غـذايی اسـت. چـرا كـه سرشـار از مواد غذايی همانند قند و چربی و پروتئين است.
  3. خرما خون ساز است، لذا در بيمارانی كه كم خونی فقر آهن و يا كمبود مـواد خون ساز چون فولات دارند، مفيد بوده هم چنين در مادران باردار نيز بسيار مفيد است.
  4. دربيماری های فلج كننده سيستم عصـبی چـون مالتيپـل اسكلروزيس و سكته و هم چنين فلج عصب هفت صورتی كاربرد درمانی دارد
  5. در موارد خستگی و كوفتگی هاي بدنی خوردن خرما مفيد است.
  6. در تقويت كليه از شــربت آن ميتوان اســتفاده نمود.
  7. در سرفه های مزمن مفيد است.
  8. خوردن آن با برنج در چاق شـدن افـراد لاغر موثر است.
  9. خـوردن خيسانده خرمـا در شـير خصوصـا بـا اندكی دارچين و آشـاميدن شـير تـازه پـس از آن در تقويت ميل جنسی (قوه باء) تاثيرگذار است.
  10. در درمان بيماری هايی بلغمی چون مفاصـل، رماتيسـم مفصلی و درد كمر مفيد است.
  11. برای رفع سرفه و بيماری های سرد ريـوی در افـراد با مزاج سرد قابل استفاده است.
  12. آشاميدن جوشانده آن با شنبليله براي شكستن سنگ و دفع آن مفيد است.

خواص هسته خرما

هم چنين هسته خرما نيز خـواص درمانی فراوانی از جمله موارد زيردارد:

  1. رفع اسهال (سائيده آن)
  2. سنگ شكن ( جوشانده آن)
  3. كمک به التيام زخمهای چركی (سـوخته هسـته آن)

هشدار هایی در مورد مصرف بیش از خرما

البته بايد توجه داشت كه مصرف زياد از حد خرما خصوصا در منـاطق غيـر جنـوب نيز می تواند مضـراتی داشته باشد كه اطباء در اين خصوص، هشدارهای زير را ذكر كرده اند:

  1. افــراد بــا مــزاج گــرم بايــد در خــوردن آن احتيــاط نمايند
  2. كساني كه در مناطق گرمسيری زندگی می كننـد كـه خرما در آنجا توليد نمی شـود، نيـز نبايد در خـوردن اين ميوه زياده روی نمايند
  3. زياد خوردن آن مولد سودا است لذا كسانی از نـوعی اختلال روانی چون اضطراب وافسردگی رنج می برند، نبايد خرما زياد بخورند.
  4. مصدع است يعنی موجب سردرد می شود و لذا كسـانی كه سردرد دارند نبايد خرما مصرف نمايند.
  5. خوردن بيش از حد خرما موجب زخم هـای دهـانی، مشكلات ملتحمه و درد دندان مـی گـردد و بهبـود آن مصرف آب انـار و سـكنجبين و شسـتن دهـان بعـد از خوردن آن با آب نـيم گـرم می باشـد. مخصوصـا كـه سماق در آن خیسـانيده باشـند و هـمچنـين غرغـره بـا گـلاب و سـماق بـا سركه و جويدن طـولانی مـدت طرخونك در دهان مفيد می باشد.

انواع خرما

در دنيا حدود 200 نوع خرما وجود داردكه تـاكنون 120 نوع از آن شناخته شده و مورد بررسی قرار گرفته اند. خرمای ايران در انواع نسبتاً زيادی توليـد مي شـود كه بر اساس اطلاعات و منابع موجود، بـالغ بـر 100 نـوع مختلف می باشد. در بين مهم ترين ارقـام ايـران می تـوان خرمای استعمران، مضافتی، كبكاب، شـاهانی، زاهـدی، ربی، خضـراوی، برهـی، حـلاوی، خاصی، آل مهتـری، خنيزی و مرداسنگ را نام برد كه هـر كـدام در منـاطق و استان های مختلف دارای اهميت خاص خود هسـتند.

انواع خرما - استعمران- مضافتی - كبكاب - شـاهانی - زاهـدی - ربی - خضـراوی 
انواع خرما – استعمران- مضافتی – كبكاب – شـاهانی – زاهـدی – ربی – خضـراوی

تركيبات مغذی موجود در خرما

اسيدهای آمينه و تركيبات مغذی موجود در خرما امروزه در جهان تحقيقات زيـادی روی گونـه هـای مختلف گيـاهی كـه در درمـان بيمـاری هـا موثر باشـند، صورت می گيرد. يكی از دلايل اسـتفاده از داروهـای گياهی می تواند خواص آنتی اكسيدانی و فنلی باشد كـه در اين گياهان موجود است. مطالعات نشان می دهد كـه رابطه ای بين مصرف مواد غذايی آنتی اكسيدان و بيماری های كشنده ای مثل بيمـاری هـای قلبی، سرطان، ديابت و… وجود دارد.

حداقل 15 تركيب معدنی در خرما شناسايی شده است. اهميت خرما به دليل وجود تركيباتی ماننــد كربوهيــدرات هــا (گلــوكز، فروكتــوز، مــانوز، مــالتوز، ساكاروز، پلی ساكاريدها،اسيدهای چرب (كاپريـك، لوريك، مريستيک، پالمتيك، اسـتئاريك، مارگاريـك، آراشيديك، پالميتولئيك، اولئيك، لينولئيك)، تركيبات معدنی (پتاسيم، فسفر، آهن، برم، كادميوم، كلر، سـرب، سولفور، فلوئور، كلسيم، كبالت، مـس، منيـزيم، منگنـز، پتاسيم، سديم، روی)، ويتامين ها (ويتامين C ,B2,B1 ,A نياسين) فيبر، پكتين، نمك ها، پـروتئين و اسـيدهای آمينه می باشد.

خرما حـاوی تركيبات فلوئور بوده كه مفيد برای دندان ها می باشد و از پوسـيدگی آنها جلوگيری می كند. همچنين حاوی تركيبات سلنيوم می باشد كه جلوگيری كننده از سرطان می باشـد.

تاثير در بيماری های چشم

شواهد نشان میدهد كه رابطه ای بين سطح آنتی اكسيدان های ويتامين C، ويتـامين A و بيمـاری هـای چشم وجود دارد. ويتامين های A و C از عوامل حفاظتی در آب مرواريــد چشــم در افــراد ميـان سال می باشد. همچنين نشان داده شده كـه لـوتئين و زئـوگزانتين خطر ابتلا بـه بيمـاری آب مرواريد را تـا 22 درصد كاهش ميدهد. آنتوسيانين می تواند اثرات مخرب پيريدينيوم بيس رتينوئيـد A2E را كـاهش دهـد. ايـن تركيب يـك پيگمان اتوفلوئورسانس می باشد كه میتواند در اپيتليـوم شبیکه چشم تجمع كند و بـه وسـيله فوتواكسيداسـيون و تغييـرات نفـوذی غشا منجـر بـه اختلال بينـايی گـردد. مطالعات نشــان داده اند كه آنتوســيانين ها فعاليت آنتی اكسـيدانی داشته و از فوتواكسيداسـيون و تغييـراتنفوذی غشا جلوگيری ميكند.

تغذیه غنی - ویتامین - تقویت قوای جنسی
تغذیه غنی – ویتامین – تقویت قوای جنسی

تاثير در بيماری ايدز

ايدز يا سندرم نقص ايمنی اكتسابی، نـوعی بيمـاری است كه در دستگاه ايمنی و توسط ويروس نقص ايمنی (HIV) ايجاد می شـود. عصـاره هسـته خرمـا در كاهش استرس و يا كنترل بيماری ها موثر است. مواد موجود در عصاره هسته خرما مثل پروتئين، پلی ساكاريد، ليگنين و بيوفلاونوئيدها به پروتئين پوششی ويروس متصل شـده و بنابراين از ورود ويروس ها جلوگيری می كنند. مطالعات نشان می دهد كه عصاره هسته خرما نقش مهمی در كنترل تكثير HIV ايفا می كند. اين فرضيه برمبنای اين يافتـه اسـت كه عصاره هسته خرما می تواند نقش مهمی در درمان عفونت HIV داشته باشد.

خاصيت ضد ميكروبی

روغـن خرمـا حـاوی منبـع غنـی از ويتـامين E و بتاكاروتن می باشد كه به عنوان آنتی اكسيدان عمل كرده و منجر به تخريب راديكال هـای آزاد مي شـود. يكی از عوامــل محــرک توليــد راديكــال های آزاد در بــدن، توكسين ها می باشند كه می توانند باعث آلودگی در مواد غذايی شده و در پيدايش بيمـاريهـای سرطان و قلبی نقش داشته باشند. مطالعات نشان می دهد كـه اسـيدهای چرب غير اشباع روی باكتري های گرم مثبت تاثيرگذار هسـتند درحاليكه اسـيدهای چرب اشباع عليـه باكتری های گرم منفی نقـش دارنـد.

هـمچنـين گـزارش شده كه عصاره اتانولی برگ خرما روی بـاكتری هـای گرم مثبت و منفی تاثيرگذار است، به همين جهت گفتـه می شود عصاره برگ خرما دارای خواص ضد ميكروبـی می باشد. ب طور كلی ريشه، ساقه، برگ، ميـوه، گل و دانه خرما شامل تركيبات فنلي و خاصيت آنتی اكسيداني می باشند.

تاثير در بيماری كبدی

ميـوه خرمـا داراي تركيبات حيـاتی بـوده و ارزش غذايی آن به دليل داشتن فيبـر و مـواد معـدنی ضـروری می باشد. تركيبـات پلـی فنلـی موجـود در عصـاره خرمـا مانند فلاونوئيدها، آنتوسيانين هـا واسـيدهای فنوليـك و عناصری مانند سلنيوم، مـس، روي، منگنـزو ويتـامين C ميتوانند موجب حفاظت كبدی عليه تخريب اكسيداتيو گردنــد. بررسی انجــام شــده نشــان می دهد فعاليت آنتی اكسيدانی و عصاره خرما از پراكسيد اسيون ليپيـدی و اكسيداسيون پروتئيني جلوگيری می كنـد و منجـر بـه تخريــب سوپر اكســيد و راديكال هــای هيدروكسيل می گردد.

خرما - زنان - ویتامین A - آهن
خرما – زنان – ویتامین A – آهن

تاثير خرما بر سرطان سينه

سرطان سينه دومين سرطان رايج در زنان می باشد. روغن خرما حاوی ويتـامين E و تركيبـات توكوتری انول ها و توكوفرول ها می باشد. مطالعات نشـان می دهد كه توكوتری انول ها خاصيت ضد سرطانی عليه سلول هـای سرطان سينه، كبد، پروستات، پوست، كولون، خون، ريه و غدد لنفاوی ايفا می كند. توكوتری انول ها باعث القا آپوپتوز در سلول های سرطانی می شوند درحالی كه بـر روی سلول های نرمال تاثيری ندارند.

نتيجه گيری

يافته های اين مطالعه نشـان داد خرما علاوه بـر انرژيزايی فراوان، به واسطه داشتن تركيبات متعددی كه خاصيت آنتـی اكسـيدانی و فنلـی دارند و هـم چنـين تركيباتی مانند كربوهيدرات ها، اسيدهای چرب، تركيبات معدنی، ويتامين ها و فيبر می توانـد در درمـان بسـياری از بيماری های قلبی، سرطان، ديابت، موثر باشد. پيشرفت هـای شگرفی كه در سالهای اخير در علوم مختلـف بـه ويـژه علوم تجربی شده است، پـرده از برخی رموز خلقت برداشته است. يكی از اين پيشرفت ها، شناسايی تركيبات مختلف موجود در گياهان مغذی نظيـر خرما و آشكار شدن مسيرهای متابوليسمی ايـن تركيبـات می باشـد كـه چنان چه اين نتايج با مستندات قرآنی و روايات اسـلامی محك بخـورد، جنبـه هـای اعجـاز قـرآن بـيش از پـيش آشكار خواهد شد.

منبع: (Mazandaran Univ Med Sci 2014 (Persian

گردآورندگان: طهورا موسوی –  عليرضا رفيعی – محمد يوسف پور

برچسب ها

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

هفت − سه =

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن